‘Een briljant idee, het lenen van kunst!’
Al meer dan tien jaar is Ellis van den Berg directeur van Kunstuitleen Rotterdam. Het waren levendige jaren, met een verhuizing, verzelfstandiging en de coronatijd. Met een positieve blik en een rotsvast vertrouwen in de waarde van de kunstuitleen, staat Ellis nu klaar om het 50-jarig bestaan van Kunstuitleen Rotterdam te vieren. In gesprek blikt ze terug en kijkt ze naar de toekomst.
Tekst: Fay van der Wall
Fotografie: Karlijn Goudriaan
Hoe was jouw start bij Kunstuitleen Rotterdam?
In april 2014 begon ik bij Kunstuitleen Rotterdam als interim-manager. Door het Centrum Beeldende Kunst (CBK) was ik gevraagd om leiding te geven aan Kunstuitleen Rotterdam. Er speelden op dat moment bezuinigingen, het was maar de vraag of de uitleen überhaupt verder ging. De afdeling cultuur van de gemeente, de directeur van het CBK en ik maakten samen een plan, dat inhield dat de uitleen verhuisde van de Nieuwe Binnenweg naar de Goudsesingel, dat er bezuinigd moest worden op personeel en dat de collectie moest krimpen. De volgende stap was dat de uitleen in mei 2017 een zelfstandige stichting werd. Ondertussen was ik van interim in een vaste aanstelling terecht gekomen.
Waarom werd Kunstuitleen Rotterdam een onafhankelijke stichting?
De kunstuitleen is in Rotterdam lang onderdeel geweest van het CBK. Zij zijn een stichting die subsidie ontvangt van de gemeente Rotterdam, maar die ontvingen ze op een gegeven moment niet meer voor de kunstuitleen. Vandaar de wens om Kunstuitleen Rotterdam zelfstandig te laten worden. Toch zijn we nog steeds aan elkaar verbonden.
Kan je uitleggen hoe dat zit?
De kunstcollectie is eigendom van de gemeente Rotterdam. De directeur van het CBK, Ove Lucas, is officieel de beheerder van de kunstwerken. De Kunstuitleen Rotterdam is dan weer de uitvoerder van dat beheer, wij moeten goed voor de collectie zorgen. Onze collectie heeft een hoge standaard, als je dat op landelijk niveau vergelijkt hebben wij echt een van de mooiste uitleencollecties. Als wij een werk willen verkopen, moeten we daarvoor altijd toestemming aan Ove vragen. Dat klinkt misschien kinderachtig, maar we hebben gelukkig een goede relatie. We kunnen juist heel goed overleggen met elkaar.
Als jullie een werk verkopen, wat doen jullie dan met die inkomsten?
Dat is bestemd voor onze eigen exploitatie, voor de opslag, voor de aankoop van nieuwe werken en voor de restauratie van werken in de collectie. Ik vind het belangrijk dat mensen weten dat wij geen subsidie ontvangen. Want we krijgen wel eens kritiek, als mensen het bijvoorbeeld niet eens zijn met de afhandeling van een schade. Zij denken dan dat we dat wel kunnen bekostigen van subsidie, maar dat is dus niet zo. We verhuren kunst en we verkopen kunst, en daarmee moeten wij onze winkel draaiende houden, de huur betalen, de salarissen van het personeel bekostigen en de collectie onderhouden. We hebben geen winstoogmerk, we zijn er om Rotterdamse kunstenaars te ondersteunen en kunst te verhuren.
Hoe groot is de collectie eigenlijk?
Toen ik aantrad was er net gesaneerd, van ongeveer 47.000 naar 27.000 stuks. En toen we gingen verhuizen, moesten we dat terugbrengen naar 8000 stuks. We hebben de werken teruggegeven aan de kunstenaars, of verkocht. Wij snappen ook dat het voor een kunstenaar niet leuk is, als je kunstwerken in de verkoop gaan. Dat was niet altijd makkelijk, maar we hebben het allemaal zo netjes mogelijk gedaan. Ik denk zelf: als het verkocht wordt, gaat in ieder geval iemand ervan genieten, dat is toch mooi?
Wat komt er allemaal kijken bij het onderhouden van de collectie?
Als een werk terugkomt van een lener, wordt het altijd goed nagekeken. Er zijn heel populaire kunstwerken in de collectie, die bijna altijd uitgeleend zijn. Die hebben veel te verduren, want die worden steeds weer vervoerd en opnieuw opgehangen. We werken met een heel goede lijstenmaker, daar gaan regelmatig werken heen om opgeknapt te worden. De originele lijsten worden zo veel mogelijk behouden, maar soms moet er een nieuwe lijst gemaakt worden. We hebben natuurlijk ook werken van andere materialen. Zo waren er laatst werken uitgeleend voor een filmproductie, die waren van een heel zacht en kwetsbaar materiaal en met het vervoer waren die beschadigd geraakt. In zo’n geval vinden wij het ideaal als de kunstenaar het werk zelf kan opknappen, die steunen we op die manier weer. De kosten van de schade verhalen we op de lener, die is daar verantwoordelijk voor.
Hoe vernieuwen jullie de collectie?
We hebben jaarlijks een vastgesteld budget voor aankoop. Soms zien we aan het begin van het jaar al van alles dat we graag willen hebben, dat is dan toch een lastige keuze, want dan houd je minder over voor later in het jaar. Meestal kopen wij werken direct van de kunstenaar, want dan weten we zeker dat het geld ook volledig bij hen terecht komt.
In 2020, toen de coronacrisis uitbrak, wilden we graag kunstenaars steunen in een tijd waarin bijna alles dicht was. Toen hebben we een wand in de uitleen die grenst aan de etalage vrijgemaakt, waar elke twee weken een nieuwe kunstenaar tentoonstelt. Dit concept hebben we Spotlight genoemd en het loopt nog steeds. Wij kunnen dan heel goed zien waar het publiek aandacht voor heeft, wat de aandacht trekt. Zo kunnen wij slim werken aankopen waarvan we denken dat die ook uitgeleend zullen worden. Er zijn kunstenaars die we zo getoond hebben, die daardoor echt een duwtje hebben gekregen. Die zijn nu soms niet eens meer betaalbaar voor ons. We zien dat andere instellingen in Rotterdam nu vergelijkbare initiatieven hebben. Zolang dat in het belang van de kunstenaars is, vinden we dat alleen maar prima natuurlijk.
Hoe was die coronatijd verder voor jullie?
Ons team kon gelukkig doorwerken, doordat we zo’n grote ruimte hebben. Toen we ook geen bezoekers in de expo mochten ontvangen, hebben we een drive-through bij onze achterdeur gemaakt. Mensen konden vanuit de auto hun vooraf gereserveerde kunstwerken afhalen. Maar we hebben ook gratis bezorgd binnen de ring van Rotterdam voor mensen die twee of meer werken huurden. Het was geen leuke tijd, maar we hebben ons er wel creatief doorheen geslagen.
Jullie vieren dit jaar het 50-jarig bestaan van Kunstuitleen Rotterdam. Wat is de waarde ervan na al die tijd?
Ik weet heel zeker dat het lenen van kunst blijvende potentie heeft. Tijdens het openingsfeest van de Goudsesingel in 2016 kwam er een jong persoon naar me toe en die zei: ‘Ik vind het echt een briljant idee, het lenen van kunst, ik wou dat ik het had bedacht!’ Het is mooi om te zien dat juist jonge mensen het nu omarmen. Je bent niet veel geld kwijt, en je kunt rustig verkennen wat je smaak is. Er is ook een andere mentaliteit als het over eigenaarschap gaat: als je gebruik maakt van een swapfiets en een deelauto, dan kan je kunst net zo goed lenen. Het is onderdeel van de deeleconomie.
Voor wie is Kunstuitleen Rotterdam er?
Ooit dacht ik dat we er voor iedereen waren, maar daar ben ik toch een beetje van af gestapt. Ons goedkoopste werk kost op dit moment €4,74 per maand. Dat is niet veel geld, maar als je écht weinig te besteden hebt, kan dat nog steeds te veel zijn. Dus we zijn er niet voor iedereen, maar wel voor veel mensen. Onze jongere leners zijn mensen die ooit posters hebben gekocht bij IKEA of iets dergelijks, maar nu misschien wel een huis hebben gekocht en iets ‘echts’ aan de muur willen. Bij ons kunnen ze dan goed onderzoeken wat hun smaak is. Daarnaast hebben we een hele oude garde aan leners, die vanaf de jaren ’70 al lid zijn. We zien dat hun kinderen en kleinkinderen ons nu ook steeds meer weten te vinden.
Hoe gaat het nu met de uitleen? Hoe staat het ervoor?
Het gaat goed! In 2024 hebben we een goed jaar gedraaid. We hebben als stichting natuurlijk geen winstoogmerk, maar we willen wel uit de kosten komen en het liefst een financiële buffer opbouwen. Dat is allemaal gelukt vorig jaar.
Wat zijn de plannen voor de toekomst?
Aan het einde van dit jaar gaan we verhuizen! De huisbaas heeft andere plannen met de locatie aan de Goudsesingel en verhoogt bovendien de huur heel sterk, daarom gaan we naar een andere plek. Als het goed is zitten we vanaf 1 november in een pand met een iets kleinere expo, maar wel met dezelfde opslagcapaciteit. Ik heb er zin in, maar het is ook een enorme operatie. De vorige verhuizing heb ik ook gecoördineerd en daar heb ik veel van geleerd. We hopen het voor elkaar te krijgen om in deze periode wel open te blijven voor bezoekers. En we gaan de leners vragen om mee te helpen met de verhuizing. Wie al een werk leent in die periode, kan gratis een extra kunstwerk lenen, om dit uiteindelijk op de nieuwe locatie terug te brengen.
En wat zijn je ambities voor Kunstuitleen Rotterdam op de langere termijn?
We willen graag nog meer kunst verhuren. Dan kunnen we meer kunst van Rotterdamse kunstenaars aankopen én meer personeel op de vloer hebben, wat dan ook weer tot meer verhuren kan leiden. Het is nu nog niet aan de orde, maar over een aantal jaar zal er iemand komen die mijn werk langzaam over gaat nemen. Ik wil Kunstuitleen Rotterdam zo solide en stabiel mogelijk afleveren voor ik met pensioen ga. Het voelt toch als mijn kind!
Lees ook de andere interviews uit deze serie: met CBK-directeur Ove Lucas, kunstenaarsduo V&B, restaurator Pauline Marchand en onze leners Emil en Lucia.
